گزارش تحلیلی بازار روغن نباتی ایران
نگاهی از درون صنعت: چالشها، چشماندازها و راهکارها
منتشره توسط: شرکت ابتکار شیمی تألیف: دکتر میلاد جنگلوایی
مقدمه
با سلام و احترام،
شرکت ابتکار شیمی، بهعنوان یکی از بازیگران اصلی صنعت روغن نباتی کشور با بیش از هشت سال تجربه در تولید، تأمین و توزیع انواع روغنهای خوراکی، همواره متعهد به شفافیت و ارائه تحلیلهای دقیق از وضعیت بازار بوده است. در این گزارش، با نگاهی کارشناسانه به بررسی تحولات اخیر بازار روغن نباتی، چالشهای پیش روی تولیدکنندگان و چشمانداز آینده این صنعت استراتژیک میپردازیم.
در حال حاضر، قیمت دلار در بازار آزاد به ۱۶۱ هزار تومان رسیده است، در حالی که نرخ ارز ترجیحی کالاهای اساسی اخیراً از ۱۲۷ هزار تومان به ۱۳۹ هزار تومان افزایش یافته است. این تغییر ۹.۵ درصدی، در حالی که از نظر دولت اقدامی کنترلشده تلقی میشود، در عمل موجب بروز تنشهای جدی در زنجیره تأمین و توزیع شده است.
بخش اول: چرخه معیوب سیاستگذاری؛ وقتی مداخله دولت، التهابزا میشود
الگوی تکرارشونده: از تعادل موقت تا شوک قیمتی
در طول سالهای گذشته، شرکت ابتکار شیمی و سایر تولیدکنندگان صنعت روغن نباتی، شاهد الگویی تکراری بودهاند که در آن هر بار بازار به سمت تعادل نسبی پیش میرود، دولت با اقدامی غیرمنتظره - آن هم علیه گرانی که ریشه در تصمیمات خود دارد - وارد عمل شده و موجب ملتهب شدن مجدد بازار میشود.
مکانیزم این چرخه مخرب به شرح زیر است:
۱. فاز تنش: کمبود عرضه یا افزایش قیمت جهانی مواد اولیه (دانههای روغنی، روغن خام پالم و سویا)
۲. فاز مداخله: دولت با افزایش نرخ ارز کالاهای اساسی یا تغییر نسبت ارزش افزوده وارد میشود
۳. فاز شوک: تولیدکنندگان با توجه به افزایش ناگهانی هزینه تمامشده، یا از عرضه خودداری میکنند یا قیمتها را افزایش میدهند
۴. فاز بحران: خالی شدن قفسههای فروشگاهی و ایجاد بازار سیاه
۵. فاز موقت تعادل: پس از مدتی، توزیع انبوه با قیمتهای جدید آغاز میشود تا چرخه دوباره تکرار شود
مورد اخیر: آذرماه ۱۴۰۴
در آذرماه سال جاری، این چرخه به اوج خود رسید. پس از آنکه قیمتها به طور نسبی تثبیت شده بود، زمزمههای حذف ارز ترجیحی وارداتی روغن نباتی به همراه تغییرات در نحوه محاسبه ارزش افزوده، کارخانهها را با چالش جدی مواجه کرد.
نتیجه این سیاستگذاری ناپیوسته چه بود؟ عدم توزیع روغن در بازار و خالی شدن قفسه فروشگاهها در سراسر کشور. سپس با فشار افکار عمومی و نارضایتی مصرفکنندگان، توزیع انبوه با قیمتهای جدید آغاز شد. این روند نشاندهنده آن است که کمبود واقعی محصول وجود نداشت، بلکه تعلل در تخصیص ارز، اختلافات قیمتی و عدم قطعیت در سیاستگذاری ریشه اصلی بحران بود.
تناقضهای ساختاری در سیاستگذاری
نکته حائز اهمیت برای شرکت ابتکار شیمی و سایر تولیدکنندگان، تناقض آشکار در سیاستهای دولتی است. دولت همزمان با افزایش نرخ ارز کالاهای اساسی، از حذف ارز ترجیحی (۲۸۵۰۰ تومانی) برای واردات روغن خام سخن میگوید. این سیاست دوگانه موجب شده است:
- کارخانهها در تأمین مواد اولیه با مشکل جدی مواجه شوند
- فرایند تخصیص ارز بانک مرکزی به بیش از ۶ ماه (تا ۲۰۰ روز) افزایش یابد
- روغن خام وارداتی روی کشتیها بلاتکلیف بماند و هزینههای دموراژ به تولیدکنندگان تحمیل شود
- برنامهریزی تولید میانمدت و بلندمدت عملاً غیرممکن شود
در شرکت ابتکار شیمی، ما شاهد هستیم که این عدم قطعیت، نه تنها تولید را مختل کرده، بلکه اعتماد بین تولیدکننده و توزیعکننده را نیز تضعیف نموده است.
بخش دوم: تحلیل بنیادی صنعت روغن نباتی و وضعیت شرکتهای بورسی
وضعیت کلی صنعت: وابستگی و آسیبپذیری
صنعت روغن نباتی ایران با حدود ۵۰ درصد وابستگی ارزی به واردات مواد اولیه (دانههای روغنی، روغن خام پالم و سویا)، یکی از آسیبپذیرترین صنایع غذایی کشور محسوب میشود. این وابستگی، صنعت را به شدت تحت تأثیر نوسانات نرخ ارز، تحریمهای بینالمللی و مشکلات زنجیره تأمین جهانی قرار میدهد. چالشهای بنیادی پیش روی صنعت
۱. فشار شدید بر حاشیه سود
با افزایش نرخ ارز کالاهای اساسی از ۱۲۷ به ۱۳۹ هزار تومان و ثابت ماندن قیمتهای مصوب دولتی، حاشیه سود شرکتها به شدت کاهش یافته است. در برخی موارد، قیمت تمامشده تولید از قیمت فروش مصوب بالاتر رفته که این امر تولید را زیانده کرده است.
۲. ممنوعیت صادرات و از دست رفتن بازارهای منطقهای
در سالهای اخیر، صادرات انواع روغن خوراکی به طور مکرر ممنوع شده است. این در حالی است که واردات روغنهای خام مشمول ارز ترجیحی بوده، اما از صادرات محصول نهایی جلوگیری میشود. این سیاست ناقص موجب:
- از دست رفتن بازارهای عراق، افغانستان، تاجیکستان و سایر کشورهای منطقه شده است
- کاهش درآمد ارزی شرکتها و تضعیف توانایی واردات مواد اولیه را رقم زده است
- ایجاد مازاد تولید در داخل و فشار بر قیمتهای داخلی را به همراه داشته است
شرکت ابتکار شیمی پیش از ممنوعیت صادرات، حدود ۱۵ درصد از تولید خود را به بازارهای هدف صادر میکرد که این رقم اکنون به صفر رسیده است.
۳. تعطیلی و نیمهتعطیلی کارخانهها
به گفته دبیر انجمن صنفی صنایع روغن نباتی ایران، تولید ماه گذشته کمتر از ۱۳۰ هزار تن بوده که نسبت به دوره مشابه سال قبل کاهش چشمگیری دارد. برخی کارخانهها به طور کامل تعطیل شدهاند یا در آستانه تعطیلی قرار دارند. این کاهش تولید، علاوه بر آسیب به اقتصاد، امنیت غذایی کشور را نیز تهدید میکند.
۴. تخلف در زنجیره توزیع: پدیده فروش شرطی
به دلیل اختلاف قیمت کارخانه و بازار (که ناشی از قیمتگذاری دستوری است)، پدیده فروش شرطی رواج یافته است. سوپرمارکتداران و خردهفروشان برای دریافت روغن، مجبور به خرید اقلام دیگر (کیک، آبمیوه، تنقلات) میشوند. این روند:
- زنجیره توزیع را مختل میکند
- قیمت واقعی را برای مصرفکننده نهایی افزایش میدهد
- اعتماد به برندهای معتبر را کاهش میدهد
پیشبینی عملکرد سهام شرکتهای روغن نباتی
با توجه به عوامل زیر:
- ادامه بلاتکلیفی در نرخ ارز و احتمال افزایش مجدد
- احتمال حذف کامل ارز ترجیحی در بودجه ۱۴۰۵
- ادامه ممنوعیت صادرات
- افزایش هزینههای مالی به دلیل تأخیر در تخصیص ارز
پیشبینی میشود سهام شرکتهای روغن نباتی در کوتاهمدت تحت فشار باشند. با این حال، در صورت تحقق موارد زیر، بهبود نسبی دور از انتظار نیست:
- تثبیت نرخ ارز کالاهای اساسی در سطح ۱۳۹ هزار تومان و عدم افزایش بیشتر
- لغو یا تعدیل ممنوعیت صادرات
- تسهیل زنجیره تأمین مواد اولیه و کاهش زمان تخصیص ارز
بخش سوم: مذاکرات ایران و آمریکا در عمان و تأثیرات بالقوه بر صنعت روغن
بازگشت دیپلماسی: فرصت یا تهدید؟
در ۶ فوریه ۲۰۲۶ (۱۷ بهمن ۱۴۰۴)، نخستین دور مذاکرات هستهای ایران و آمریکا پس از حملات آمریکا به تأسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵، در عمان برگزار شد. هیئت ایرانی به ریاست عباس عراقچی وزیر امور خارجه و هیئت آمریکایی به ریاست استیو ویتکاف نماینده ویژه رئیسجمهور آمریکا، به صورت غیرمستقیم گفتوگو کردند.
تحلیل سناریوهای ممکن و تأثیر بر صنعت روغن
اگرچه محور اصلی مذاکرات برنامه هستهای ایران است، اما نتایج آن تأثیر مستقیم و عمیقی بر صنعت روغن نباتی خواهد داشت:
Table
Copy
سناریو | احتمال وقوع | تأثیر بر واردات مواد اولیه | تأثیر بر صادرات | تأثیر بر نرخ ارز |
توافق جامع | ۲۵٪ | تسهیل کامل واردات با ارز ارزانتر | بازگشایی بازارهای منطقهای | کاهش ۲۵-۳۰٪ |
توافق محدود (گامبهگام) | ۴۵٪ | تسهیل نسبی واردات | احتمال لغو ممنوعیت صادرات | ثبات نسبی یا کاهش ۱۰-۱۵٪ |
شکست مذاکرات | ۳۰٪ | تشدید تحریمها و محدودیت در تأمین ارز | ادامه ممنوعیت | افزایش پرشتاب |
تحلیل تفصیلی سناریوها
۱. سناریوی خوشبینانه: توافق جامع
در صورت دستیابی به توافق جامع که شامل لغو تحریمهای اقتصادی باشد:
- هزینه واردات مواد اولیه: کاهش ۳۰-۴۰٪ به دلیل کاهش نرخ ارز و تسهیل انتقال پول
- صادرات: امکان بازگشت به بازارهای عراق (با تقاضای سالانه ۸۰۰ هزار تن)، افغانستان، تاجیکستان و کشورهای CIS
- حاشیه سود: بهبود قابل توجه برای تمامی شرکتهای بورسی
- سرمایهگذاری: امکان جذب فناوریهای روز دنیا در فرآوری و بستهبندی
شرکت ابتکار شیمی در این سناریو، قادر خواهد بود ظرفیت صادرات خود را به ۴۰٪ تولید افزایش دهد.
۲. سناریوی بدبینانه: شکست مذاکرات
ادامه سیاست "فشار حداکثری" میتواند:
- فرایند تخصیص ارز را پیچیدهتر و زمانبرتر کند
- منجر به کاهش بیشتر واردات روغن خام شود
- بحران جدیتری در بازار داخلی ایجاد کند
- برخی کارخانهها را به تعطیلی کامل بکشاند
۳. سناریوی محتمل: توافق گامبهگام
با توجه به اختلافات عمیق بر سر غنیسازی اورانیوم و موشکهای بالستیک، احتمال توافق تدریجی بیشتر است. در این حالت:
- بخشی از تحریمهای بانکی برداشته میشود
- واردات مواد اولیه تسهیل میگردد
- اما صادرات روغن نهایی ممکن است همچنان با محدودیت مواجه باشد
بخش چهارم: چشمانداز کوتاهمدت و میانمدد
چشمانداز ۳ تا ۶ ماه آینده (بهار و تابستان ۱۴۰۵)
با توجه به ادامه مذاکرات و بلاتکلیفی در سیاست ارزی، پیشبینی شرکت ابتکار شیمی به شرح زیر است:
- احتمال ادامه نوسانات قیمتی: ۷۰٪
- کمبود مواد اولیه و کاهش تولید: ۶۰٪
- تقویت بازار سیاه روغن: ۶۵٪
- احتمال تغییرات ناگهانی در نرخ ارز کالاهای اساسی: ۵۵٪
چشمانداز میانمدت (۶ تا ۱۸ ماه آینده)
وضعیت صنعت در میانمدد به شدت به نتیجه مذاکرات بستگی دارد:
- در صورت توافق: رونق نسبی و بازگشت به مسیر رشد
- در صورت شکست: تعدیل نیروی گسترده و کاهش ظرفیت تولید
بخش پنجم: پیشنهادات شرکت ابتکار شیمی برای بهبود وضعیت
بر اساس تجربه عملی و اشراف بر زنجیره تأمین، شرکت ابتکار شیمی پیشنهادات زیر را برای سیاستگذاران ارشد کشور ارائه میدهد:
۱. تثبیت نرخ ارز کالاهای اساسی
افزایش اخیر نرخ ارز روغن نباتی از ۱۲۷ به ۱۳۹ هزار تومان نشان داد که هر تغییر کوچک، موجب بحران بزرگی در زنجیره تأمین میشود. پیشنهاد ما تثبیت نرخ فعلی برای حداقل ۱۲ ماه و جلوگیری از تغییرات ناگهانی است.
۲. تسریع در فرایند تخصیص ارز
کاهش زمان تخصیص ارز از ۲۰۰ روز فعلی به حداکثر ۳۰ روز. این امر:
- هزینههای مالی شرکتها را کاهش میدهد
- از توقف خطوط تولید جلوگیری میکند
- برنامهریزی تولید را ممکن میسازد
۳. لغو ممنوعیت صادرات
با توجه به مازاد تولید در برخی اقلام (مانند روغنهای نیمهجامد)، صادرات میتواند:
- ارزآوری کرده و تعادل بازار را حفظ کند
- از انباشت محصول در انبارها جلوگیری نماید
- اشتغال را در صنعت حفظ کند
۴. اصلاح نظام قیمتگذاری
جایگزینی قیمتگذاری دستوری با نظام هدفمند یارانهای:
- قیمتها بر اساس هزینه تمامشده واقعی تعیین شود
- یارانه مستقیم به مصرفکننده نهایی پرداخت گردد
- از فساد و رانت در زنجیره توزیع جلوگیری شود
۵. شفافیت در سیاستگذاری
اعلام به موقع (حداقل ۳ ماه قبل) هرگونه تغییر در نرخ ارز یا قوانین مالیاتی، تا شرکتها بتوانند برنامهریزی کنند.
نتیجهگیری
بازار روغن نباتی ایران در تنگنای سیاستگذاری متناقض گرفتار شده است. در حالی که دولت با افزایش نرخ ارز کالاهای اساسی و تغییرات مکرر در نظام مالیاتی، خود منشأ التهاب است، با ادبیاتی انتقادی علیه گرانی وارد بازار میشود.
شرکتهای بورسی این صنعت، از جمله گروه صنعتی ابتکار شیمی، در بدترین وضعیت سالهای اخیر قرار دارند؛ وابستگی به واردات مواد اولیه، ممنوعیت صادرات، و تأخیر در تخصیص ارز، همگی حاشیه سود آنها را به حداقل رسانده است.
مذاکرات ایران و آمریکا در عمان، اگرچه به ظاهر بیارتباط با صنعت روغن است، اما میتواند نقطه عطفی در کاهش هزینههای تولید و بازگشایی بازارهای صادراتی باشد. با این حال، تا حصول توافق نهایی، چشمانداز این صنعت همچنان در مه تحریم و نوسانات ارزی محو خواهد ماند.
شرکت ابتکار شیمی متعهد است که با تمام توان، در چارچوب قوانین کشور، به تأمین نیاز مصرفکنندگان ادامه دهد. ما امیدواریم که سیاستگذاران با اتخاذ تصمیمات کارشناسی و پایدار، زمینه رونق مجدد این صنعت استراتژیک را فراهم آورند.
